Prawa autorskie z freelancerem — licencja czy przeniesienie praw majątkowych

Ponad 60% umów z freelancerami zawieranych przez polskie firmy nie zawiera klauzuli o przeniesieniu praw autorskich lub zawiera ją błędnie — wynika z analiz prawników zajmujących się IP. Efekt? Firma płaci za logo, stronę internetową lub kampanię reklamową, a prawa autorskie zostają u twórcy. I może on sprzedać te same materiały konkurencji.

Dlaczego prawa autorskie nie przechodzą automatycznie na zamawiającego

Podstawową zasadą polskiego prawa autorskiego jest to, że prawa majątkowe do utworu przysługują twórcy — czyli osobie, która go stworzyła (art. 8 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Płacenie za dzieło nie oznacza nabycia praw autorskich. Bez wyraźnej pisemnej umowy zamawiający uzyskuje co najwyżej licencję domniemaną do korzystania z dzieła w zakresie, w jakim zlecał jego wykonanie.

Licencja domniemana jest wąska i niepewna — sądy nie rozszerzają jej ponad wyraźnie ustalony cel zlecenia. Firma, która zamówiła logo do stopki mailowej, może nie mieć prawa używać go na billboardzie bez dodatkowej umowy z freelancerem.

Wyjątek stanowi stosunek pracy (art. 12 u.p.a.p.p.) — pracodawca nabywa prawa majątkowe do dzieł stworzonych przez pracownika w ramach obowiązków pracowniczych. Ale freelancer nie jest pracownikiem — nawet jeśli pracuje dla firmy miesiącami.

Licencja — zakres, rodzaje i kiedy wystarczy

Licencja to zezwolenie na korzystanie z utworu. Twórca zachowuje prawa majątkowe, ale pozwala zamawiającemu używać dzieła w określony sposób. Podstawowe rodzaje licencji:

Licencja niewyłączna — twórca może udzielić tej samej licencji wielu podmiotom. Tanie rozwiązanie, ale oznacza, że te same materiały może mieć konkurencja.
Licencja wyłączna — tylko licencjobiorca może korzystać z dzieła w ustalonym zakresie. Musi być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności (art. 67 u.p.a.p.p.).
Sublicencja — możliwość dalszego udzielania licencji przez licencjobiorcę. Wymaga wyraźnego postanowienia.

Licencja wystarczy gdy: firma potrzebuje korzystać z treści przez ograniczony czas, twórca jest znany i zaufany, dzieło nie będzie modyfikowane przez firmę, a wartość IP jest umiarkowana.

Zasada ogólna w licencji: Jeśli umowa nie określa terytorium — licencja jest ograniczona do Polski. Jeśli nie określa czasu trwania — wynosi 5 lat (art. 68 u.p.a.p.p.). Jeśli nie określa pól eksploatacji — jest wąska. Każdy brak to ryzyko dla zamawiającego.

Przeniesienie autorskich praw majątkowych — kiedy niezbędne

Przeniesienie praw majątkowych (cesja praw autorskich) oznacza, że twórca trwale przekazuje zamawiającemu swoje prawa do dzieła. Od momentu zawarcia umowy firma jest „właścicielem" tych praw — może dowolnie modyfikować utwór, sprzedawać go, udzielać sublicencji.

Przeniesienie jest niezbędne gdy:

firma chce rozporządzać dziełem swobodnie (modyfikować, przerabiać),
dzieło stanowi element wizerunku lub tożsamości marki (logo, system identyfikacji),
firma planuje sprzedaż lub inwestora — IP musi być własnością spółki,
dzieło będzie dalej licencjonowane klientom firmy.

Przeniesienie musi być:

pisemne pod rygorem nieważności (art. 53 u.p.a.p.p.),
obejmować wymienione pola eksploatacji — umowa przenosząca "wszelkie prawa" bez ich wyliczenia jest niepewna w świetle orzecznictwa,
wyraźnie wskazywać, czy obejmuje prawo do zezwalania na wykonywanie zależnych praw autorskich (przeróbki, tłumaczenia).

Pola eksploatacji — co musi znaleźć się w umowie

Art. 50 u.p.a.p.p. wymienia przykładowe pola eksploatacji. Dla firm zamawiających materiały marketingowe, strony WWW, oprogramowanie lub grafiki, umowa powinna obejmować co najmniej:

utrwalanie i zwielokrotnianie dowolną techniką (druk, zapis cyfrowy),
wprowadzanie do obrotu (sprzedaż, najem),
publiczne udostępnianie w sieci Internet (wszystkie platformy i serwisy),
nadawanie — telewizja, radio (jeśli planowane),
wyświetlanie w przestrzeni publicznej (billboardy, ekrany),
prawo do modyfikacji i tworzenia dzieł zależnych.

Pola eksploatacji nieistniejące w chwili zawarcia umowy: Przeniesienie praw na polach eksploatacji nieznanych w chwili zawarcia umowy jest bezskuteczne (art. 41 ust. 4 u.p.a.p.p.). Dlatego warto dodać klauzulę zobowiązującą twórcę do zawarcia aneksu o nowe pola na żądanie zamawiającego.

Prawa osobiste twórcy — czego nie można przenieść

Autorskie prawa osobiste (art. 16 u.p.a.p.p.) są niezbywalne — twórca zawsze ma prawo do autorstwa dzieła. Jednak w praktyce B2B strony mogą umówić się, że twórca nie będzie wykonywał swoich praw osobistych (nie będzie podpisywał dzieła, nie będzie protestował przeciw modyfikacjom). Taka klauzula jest dopuszczalna i zalecana.

W Kancelarii Radcy Prawnego Joanna Cenkier w Lublinie pomagamy firmom konstruować umowy z freelancerami i agencjami, które rzeczywiście zabezpieczają prawa do zamawianych dzieł. Jeśli masz wątpliwości co do istniejących umów lub planujesz większy projekt twórczy — umów konsultację przed podpisaniem dokumentów.