Odpowiedzialność za wadliwy produkt — nowa dyrektywa PLD 2024

Przedsiębiorca wprowadzający na rynek UE roboty sprzątające odkrył, że seria 2000 urządzeń zawiera wadę w systemie nawigacji — losowo uszkadzają one meble i powodują zagrożenie pożarowe. Koszty wycofania produktu to jedno, ale prawdziwe ryzyko zaczyna się w momencie pierwszego zgłoszenia szkody przez konsumenta. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/2853 z 23 października 2024 roku w sprawie odpowiedzialności za produkty wadliwe (Product Liability Directive — PLD 2024) wprowadza zasadnicze zmiany w systemie odpowiedzialności producentów, importerów i dystrybutorów na terenie Unii Europejskiej.

Nowe przepisy zastępują dyrektywę 85/374/EWG, która obowiązywała przez niemal cztery dekady. Państwa członkowskie mają czas do 9 grudnia 2026 roku na implementację nowych regulacji do krajowych porządków prawnych, a przepisy stosuje się do produktów wprowadzonych na rynek od 9 grudnia 2026 roku (termin implementacji przez państwa członkowskie). Dla firm działających na rynku europejskim — w tym przedsiębiorców z Lublina i całej Polski — oznacza to konieczność przeglądu procedur kontroli jakości, dokumentacji produktowej oraz polis ubezpieczeniowych.

Rozszerzenie definicji produktu o oprogramowanie i sztuczną inteligencję

Dotychczasowa dyrektywa 85/374/EWG koncentrowała się na produktach materialnych — rzeczach ruchomych. PLD 2024 radykalnie poszerza zakres przedmiotowy odpowiedzialności. Po raz pierwszy w historii prawa europejskiego oprogramowanie zostało wprost uznane za produkt w rozumieniu przepisów o odpowiedzialności za szkody.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 PLD 2024, produktem jest każda rzecz ruchoma, nawet jeśli stanowi część innej rzeczy ruchomej lub nieruchomości, a także:

• oprogramowanie (software), w tym oprogramowanie wbudowane w urządzenia fizyczne oraz oprogramowanie autonomiczne dostępne w formie cyfrowej,
• systemy sztucznej inteligencji, niezależnie od tego, czy działają samodzielnie czy są zintegrowane z produktami fizycznymi,
• komponenty cyfrowe produktów hybrydowych — np. oprogramowanie sterujące w pojazdach autonomicznych, algorytmy w urządzeniach medycznych, systemy zarządzania w inteligentnych budynkach.

Wyłączenia pozostają ograniczone. Produktem nie jest elektryczność w stanie naturalnym, ludzka krew i osocze, ani organy i tkanki ludzkie. Natomiast produkty lecznicze, wyroby medyczne i żywność podlegają pełnej odpowiedzialności na zasadach PLD 2024.

Dla firm technologicznych z sektora IT, w tym tych działających w Lublinie i regionie lubelskim, oznacza to fundamentalną zmianę. Twórcy oprogramowania, którzy dotychczas ponosili odpowiedzialność głównie na zasadach kontraktowych (gwarancja, rękojmia) lub deliktowych (art. 415 k.c.), od 2027 roku będą podlegać reżimowi odpowiedzialności za produkt — surowszemu, opartemu na zasadzie ryzyka, z odwróconym ciężarem dowodu.

Łańcuch odpowiedzialności — kto odpowiada za wadliwy produkt

PLD 2024 utrzymuje wielopodmiotowy system odpowiedzialności, ale wprowadza istotne modyfikacje w hierarchii odpowiedzialnych. Podstawowym podmiotem odpowiedzialnym pozostaje producent — rozumiany jako wytwórca produktu końcowego, producent komponentu lub surowca, a także każdy, kto oznacza produkt swoim nazwiskiem, znakiem towarowym lub innym oznaczeniem i przedstawia się jako producent.

Nowością jest rozszerzona odpowiedzialność importera. Zgodnie z art. 7 PLD 2024, importer ponosi odpowiedzialność solidarną z producentem, jeśli wprowadza produkt na rynek UE w ramach działalności gospodarczej. Dotyczy to zarówno importu z państw trzecich (np. Chin, USA, Wielkiej Brytanii), jak i — w przypadku produktów cyfrowych — udostępniania oprogramowania pochodzącego spoza UE na rynku europejskim.

Dystrybutor i dostawca usług odpowiadają subsydiarnie, gdy:

• producent nie może zostać zidentyfikowany,
• importer nie może zostać zidentyfikowany, mimo że produkt został wprowadzony na rynek UE,
• dostawca nie wskaże w rozsądnym terminie (maksymalnie jeden miesiąc od zgłoszenia przez poszkodowanego) tożsamości producenta lub podmiotu, który dostarczył mu produkt.

W praktyce oznacza to, że marketplace'y internetowe, platformy e-commerce i sieci dystrybucyjne muszą prowadzić szczegółową dokumentację łańcucha dostaw. Brak możliwości wykazania, od kogo pochodzi produkt, skutkuje automatycznym przejęciem odpowiedzialności przez dystrybutora.

Przedsiębiorca prowadzący działalność w Lublinie, który importuje komponenty elektroniczne z Azji i montuje z nich urządzenia sprzedawane pod własną marką, ponosi pełną odpowiedzialność jako producent produktu końcowego. Jeśli jednak sprzedaje niemodyfikowane produkty zagranicznych marek, jego odpowiedzialność jako importera jest solidarna z producentem — poszkodowany może dochodzić roszczeń od któregokolwiek z nich.

Wada produktu i przesłanki odpowiedzialności według PLD 2024

Produkt jest wadliwy, gdy nie zapewnia bezpieczeństwa, jakiego można oczekiwać, uwzględniając wszystkie okoliczności, w szczególności:

• prezentację produktu, w tym jego opakowanie, instrukcje montażu, instalacji, użytkowania i konserwacji,
• racjonalnie przewidywalne użycie produktu, w tym niewłaściwe użycie,
• moment wprowadzenia produktu do obrotu oraz — w przypadku produktów cyfrowych — aktualizacje bezpieczeństwa,
• wymogi bezpieczeństwa określone w prawie UE i krajowym,
• istnienie norm bezpieczeństwa oraz stan wiedzy naukowej i technicznej w momencie wprowadzenia produktu na rynek.

PLD 2024 wprowadza istotne doprecyzowanie: produkt nie staje się automatycznie wadliwy tylko dlatego, że później wprowadzono na rynek produkt udoskonalony. Chodzi o ochronę innowacji — producent nie ponosi odpowiedzialności za to, że technologia poszła do przodu.

Natomiast w przypadku produktów cyfrowych i systemów AI, wada może powstać również po wprowadzeniu produktu na rynek — w wyniku:

• braku aktualizacji bezpieczeństwa, które producent był zobowiązany dostarczyć,
• wadliwych aktualizacji, które wprowadzają nowe zagrożenia,
• braku odpowiednich zabezpieczeń przed cyberatakami, jeśli produkt jest podłączony do sieci.

Przesłanki odpowiedzialności to:

• wada produktu,
• szkoda (na osobie lub mieniu),
• związek przyczynowy między wadą a szkodą.

Poszkodowany nie musi wykazywać winy producenta — odpowiedzialność opiera się na zasadzie ryzyka. Wystarczy udowodnić, że produkt był wadliwy, że powstała szkoda i że wada spowodowała szkodę. To na producencie spoczywa ciężar wykazania okoliczności egzoneracyjnych.

Odwrócenie ciężaru dowodu i ułatwienia dowodowe dla poszkodowanych

Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych przez PLD 2024 jest art. 9 — przepis o ujawnieniu dowodów i domniemaniach faktycznych. Dotychczas poszkodowany konsument musiał samodzielnie udowodnić, że produkt był wadliwy i że wada spowodowała szkodę. W praktyce oznaczało to konieczność przeprowadzenia kosztownych ekspertyz technicznych, często niemożliwych bez dostępu do dokumentacji producenta.

Nowe przepisy wprowadzają trzy mechanizmy ułatwiające dochodzenie roszczeń:

1. Ujawnienie dowodów na żądanie sądu

Sąd może nakazać producentowi ujawnienie istotnych dowodów znajdujących się w jego posiadaniu, jeśli poszkodowany wykaże, że ma roszczenie i przedstawi fakty i dowody wystarczające do uzasadnienia swojego roszczenia. Dotyczy to w szczególności:

• dokumentacji technicznej produktu,
• raportów z testów bezpieczeństwa,
• analiz ryzyka,
• danych o wcześniejszych reklamacjach i incydentach,
• kodu źródłowego oprogramowania (w zakresie niezbędnym do wykazania wady).

2. Domniemanie wady produktu

Sąd może domniemywać, że produkt był wadliwy, jeśli poszkodowany wykaże, że produkt nie spełnił wymogów bezpieczeństwa określonych w prawie UE lub że producent nie zastosował się do obowiązku ujawnienia dowodów nakazanego przez sąd. Domniemanie to jest wzruszalne — producent może je obalić, przedstawiając przeciwdowód.

3. Domniemanie związku przyczynowego

Sąd może domniemywać istnienie związku przyczynowego między wadą a szkodą, jeśli poszkodowany wykaże, że produkt był wadliwy i że szkoda jest typowa dla tego rodzaju wady. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy:

• mechanizm działania produktu jest nieprzejrzysty dla poszkodowanego (np. algorytmy AI, złożone systemy elektroniczne),
• poszkodowany nie ma dostępu do informacji technicznych niezbędnych do udowodnienia związku przyczynowego,
• szkoda jest charakterystyczna dla danego typu wady — np. pożar spowodowany przegrzaniem baterii litowo-jonowej.

Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność prowadzenia szczegółowej dokumentacji. Firma, która nie jest w stanie przedstawić sądowi dokumentacji technicznej, testów bezpieczeństwa lub analizy ryzyka, naraża się na domniemanie wady produktu. W sporach z konsumentami to może przesądzić o wyniku sprawy.

Kancelaria w Lublinie, obsługując przedsiębiorców z sektora produkcyjnego i technologicznego, regularnie spotyka się z przypadkami, gdy brak odpowiedniej dokumentacji uniemożliwia obronę przed roszczeniami. Wdrożenie procedur dokumentowania procesów produkcyjnych, testów i decyzji projektowych to nie koszt, ale inwestycja w bezpieczeństwo prawne firmy.

Okoliczności wyłączające odpowiedzialność producenta

Producent może uwolnić się od odpowiedzialności, jeśli wykaże, że zachodzi jedna z następujących okoliczności (art. 10 PLD 2024):

• nie wprowadził produktu do obrotu — np. produkt został skradziony z magazynu przed oficjalną dystrybucją,
• wada nie istniała w momencie wprowadzenia produktu do obrotu — powstała później wskutek działania osób trzecich lub samego poszkodowanego,
• produkt nie został wytworzony w ramach działalności gospodarczej — dotyczy produkcji hobbystycznej, niekomercyjnej,
• wada wynika z zgodności produktu z obowiązującymi przepisami prawa — tzw. ryzyko rozwoju regulacyjnego,
• stan wiedzy naukowej i technicznej w momencie wprowadzenia produktu do obrotu nie pozwalał na wykrycie wady — tzw. ryzyko rozwoju technologicznego.

Ostatnia przesłanka — ryzyko rozwoju — jest najbardziej kontrowersyjna. Oznacza, że producent nie odpowiada za wady, których nie mógł wykryć przy użyciu najnowocześniejszych dostępnych metod badawczych. Jednak PLD 2024 wprowadza istotne ograniczenie: w przypadku produktów objętych szczególnymi przepisami UE dotyczącymi bezpieczeństwa (np. wyroby medyczne, zabawki, urządzenia elektryczne), ryzyko rozwoju może być wyłączone lub ograniczone przez prawo sektorowe.

Ponadto, w przypadku produktów cyfrowych i systemów AI, wykazanie ryzyka rozwoju jest znacznie trudniejsze. Jeśli producent wprowadził na rynek system uczenia maszynowego, który w trakcie eksploatacji rozwinął nieprzewidziane zachowania prowadzące do szkód, nie może powoływać się na ryzyko rozwoju, jeśli:

• nie wdrożył mechanizmów monitorowania i kontroli systemu,
• nie przeprowadził odpowiednich testów przed wprowadzeniem produktu na rynek,
• nie uwzględnił w projekcie systemu zabezpieczeń przed niepożądanymi zachowaniami.

Producent komponentu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeśli wykaże, że wada powstała wskutek projektu produktu końcowego, do którego komponent został włączony, lub wskutek instrukcji wydanych przez producenta produktu końcowego. Jednak ciężar dowodu spoczywa na producencie komponentu.

Zakres szkód podlegających naprawieniu i limity odpowiedzialności

PLD 2024 przewiduje odpowiedzialność za dwa rodzaje szkód:

Szkody na osobie — obejmują śmierć, uszkodzenie ciała i rozstrój zdrowia. Odpowiedzialność jest pełna, bez limitów kwotowych. Poszkodowany może dochodzić:

• kosztów leczenia i rehabilitacji,
• utraconych dochodów (zarówno za okres leczenia, jak i trwałej niezdolności do pracy),
• zadośćuczynienia za krzywdę (ból, cierpienie, ograniczenie funkcji życiowych),
• renty z tytułu zwiększonych potrzeb lub utraty zdolności do pracy,
• odszkodowania dla członków rodziny w przypadku śmierci poszkodowanego.

Szkody na mieniu — obejmują zniszczenie lub uszkodzenie rzeczy innych niż sam wadliwy produkt. Dyrektywa wprowadza próg franszyzy: odpowiedzialność powstaje tylko wtedy, gdy szkoda przekracza 500 euro. Kwota ta nie podlega waloryzacji — jest stała dla wszystkich państw członkowskich.

Ważne: producent nie odpowiada za szkody w samym wadliwym produkcie. Jeśli wadliwy telewizor ulegnie samozapłonowi, producent nie zwraca wartości telewizora (to kwestia gwarancji i rękojmi), ale odpowiada za zniszczenie mieszkania i mienia w nim się znajdującego.

Państwa członkowskie mogą wprowadzić górny limit odpowiedzialności za szkody na mieniu spowodowane identycznymi produktami z tą samą wadą — nie mniej niż 70 milionów euro. Polska będzie musiała zdecydować, czy wprowadzi taki limit w ustawie implementującej dyrektywę.

Terminy przedawnienia:

• roszczenie przedawnia się po upływie 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się lub powinien był dowiedzieć się o szkodzie, wadzie produktu i tożsamości odpowiedzialnego podmiotu,
• roszczenie wygasa po upływie 10 lat od wprowadzenia konkretnej jednostki produktu do obrotu — z wyjątkiem sytuacji, gdy poszkodowany wniósł powództwo przed upływem tego terminu.

Dla produktów cyfrowych, które są stale aktualizowane, termin 10-letni liczy się od wprowadzenia do obrotu oryginalnej wersji produktu, chyba że aktualizacja wprowadziła nową wadę — wtedy termin biegnie od daty aktualizacji.

Szczególne zasady odpowiedzialności za produkty cyfrowe i systemy AI

PLD 2024 poświęca osobne przepisy produktom cyfrowym i systemom sztucznej inteligencji, uznając ich specyfikę. istotne regulacje to:

Odpowiedzialność za aktualizacje

Producent oprogramowania odpowiada nie tylko za wadę istniejącą w momencie wprowadzenia produktu na rynek, ale także za:

• brak dostarczenia aktualizacji bezpieczeństwa, które były niezbędne do utrzymania bezpieczeństwa produktu,
• wadliwe aktualizacje, które wprowadzają nowe zagrożenia lub powodują niestabilność systemu,
• nieodpowiednie informowanie użytkowników o konieczności instalacji aktualizacji krytycznych.

Oznacza to, że producent musi określić i zakomunikować użytkownikom okres wsparcia produktu. Po zakończeniu tego okresu powinien wyraźnie poinformować, że produkt nie będzie już otrzymywać aktualizacji bezpieczeństwa i może stanowić zagrożenie.

Odpowiedzialność za systemy uczące się

Systemy AI, które modyfikują swoje zachowanie w trakcie eksploatacji (machine learning, deep learning), stanowią szczególne wyzwanie. Producent odpowiada za szkody spowodowane przez system AI, jeśli:

• nie wdrożył odpowiednich mechanizmów monitorowania i kontroli zachowania systemu,
• nie przeprowadził wystarczających testów przed wprowadzeniem systemu na rynek,
• nie uwzględnił w projekcie zabezpieczeń przed niepożądanymi zachowaniami (np. mechanizmów wyłączenia awaryjnego, limitów autonomii),
• nie informował użytkowników o ograniczeniach i ryzykach związanych z systemem.

Nie może powoływać się na to, że system rozwinął nieprzewidziane zachowania, jeśli wynikają one z niedostatecznego projektowania, testowania lub nadzoru.

Odpowiedzialność za integrację komponentów cyfrowych

Jeśli producent integruje w swoim produkcie oprogramowanie lub komponenty AI pochodzące od podmiotów trzecich, ponosi odpowiedzialność za całość jako producent produktu końcowego. Może następnie dochodzić regresu od producenta komponentu, ale wobec poszkodowanego odpowiada solidarnie.

Przykład: producent samochodów autonomicznych, który wykorzystuje system rozpoznawania obrazu opracowany przez firmę technologiczną, odpowiada za szkody spowodowane przez błędne rozpoznanie przeszkody. Poszkodowany może dochodzić odszkodowania zarówno od producenta samochodu, jak i od twórcy oprogramowania — obaj odpowiadają solidarnie.

Praktyczne działania dla przedsiębiorców przed wejściem w życie PLD 2024

Przedsiębiorcy mają niecałe trzy lata na przygotowanie się do nowych przepisów. Oto konkretne kroki, które warto podjąć już teraz:

Audyt produktów i procesów

Przeprowadź kompleksowy przegląd portfolio produktów pod kątem nowych definicji i wymogów. Zidentyfikuj produkty, które dotychczas nie były traktowane jako podlegające odpowiedzialności za produkt (np. oprogramowanie, usługi cyfrowe), a które od 2027 roku będą objęte PLD 2024.

Wdrożenie systemu dokumentacji

Stwórz lub zaktualizuj procedury dokumentowania:

• procesów projektowania i testowania produktów,
• analiz ryzyka i decyzji projektowych,
• testów bezpieczeństwa i certyfikacji,
• reklamacji, incydentów i działań naprawczych,
• aktualizacji oprogramowania i powodów ich wydania,
• łańcucha dostaw i pochodzenia komponentów.

Dokumentacja ta będzie niezbędna w przypadku sporu — jej brak może skutkować domniemaniem wady produktu.

Przegląd umów z dostawcami i podwykonawcami

Zaktualizuj umowy z dostawcami komponentów, oprogramowania i usług, wprowadzając:

• klauzule dotyczące odpowiedzialności za wady i regresu,
• obowiązki informacyjne dotyczące zmian w komponentach,
• wymogi dotyczące dokumentacji technicznej i certyfikatów,
• procedury postępowania w przypadku wykrycia wady,
• ubezpieczenie odpowiedzialności za produkt.

Weryfikacja ubezpieczenia OC producenta

Skontaktuj się z ubezpieczycielem i sprawdź, czy obecna polisa obejmuje:

• odpowiedzialność za produkty cyfrowe i oprogramowanie,
• odpowiedzialność za systemy AI i uczenie maszynowe,
• szkody spowodowane brakiem aktualizacji bezpieczeństwa,
• koszty wycofania produktu z rynku (product recall),
• koszty obrony w sporach sądowych.

Limity odpowiedzialności w polisach często nie uwzględniają nowych ryzyk związanych z produktami cyfrowymi. Warto rozważyć zwiększenie sumy ubezpieczenia i rozszerzenie zakresu ochrony.

Procedury monitorowania i reagowania

Wdróż system monitorowania produktów po wprowadzeniu na rynek:

• zbieranie i analizowanie reklamacji i zgłoszeń konsumentów,
• monitoring mediów społecznościowych i forów internetowych,
• współpraca z organami nadzoru rynku,
• procedury szybkiego reagowania w przypadku wykrycia wady,
• plan komunikacji kryzysowej.

Szybka reakcja na pierwsze sygnały o potencjalnej wadzie może zapobiec eskalacji problemu i ograniczyć liczbę poszkodowanych.

Szkolenia dla zespołów

Przeszkol pracowników działów: projektowania, jakości, prawnego, obsługi klienta i zarządu w zakresie nowych wymogów PLD 2024. Każdy z tych działów odgrywa rolę w zapobieganiu szkodom i minimalizowaniu ryzyka odpowiedzialności.

Przedsiębiorcy z Lublina i regionu, którzy potrzebują wsparcia w przygotowaniu firmy do nowych przepisów, mogą umówić konsultację w kancelarii przy ul. Krótkiej 4/3. Analiza indywidualnej sytuacji przedsiębiorstwa i opracowanie planu działania to inwestycja, która zwraca się wielokrotnie w momencie pierwszego poważnego roszczenia.

Implementacja dyrektywy w Polsce i przewidywane zmiany legislacyjne

Polska ma obowiązek implementować PLD 2024 do 9 grudnia 2026 roku. Oznacza to konieczność nowelizacji ustawy z dnia 19 grudnia 2009 roku o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. 2023 poz. 2383), która obecnie implementuje dyrektywę 85/374/EWG.

Przewidywane zmiany w polskim prawie obejmą:

Rozszerzenie definicji produktu

Ustawa będzie musiała wprost objąć swoim zakresem oprogramowanie, systemy AI i produkty cyfrowe. Obecna ustawa definiuje produkt jako rzecz ruchomą, co nie obejmuje dóbr niematerialnych.

Nowe przepisy proceduralne

Konieczne będzie wprowadzenie do Kodeksu postępowania cywilnego przepisów dotyczących:

• ujawniania dowodów przez producenta na żądanie sądu,
• domniemań faktycznych dotyczących wady i związku przyczynowego,
• ochrony tajemnic przedsiębiorstwa w trakcie postępowania dowodowego,
• specjalnych procedur dla spraw dotyczących produktów cyfrowych i AI.

Harmonizacja z innymi przepisami

Implementacja PLD 2024 będzie wymagała koordynacji z:

• ustawą o prawach konsumenta,
• ustawą o ogólnym bezpieczeństwie produktów,
• przepisami sektorowymi (wyroby medyczne, zabawki, urządzenia elektryczne),
• przyszłą ustawą implementującą rozporządzenie AI Act.

Ministerstwo Sprawiedliwości i Ministerstwo Rozwoju i Technologii będą odpowiedzialne za przygotowanie projektów ustaw implementujących. Przedsiębiorcy i organizacje branżowe powinni aktywnie uczestniczyć w konsultacjach publicznych, aby zapewnić, że polskie przepisy będą praktyczne i uwzględniają specyfikę krajowego rynku.

Warto monitorować prace legislacyjne i przygotowywać się do zmian już teraz. Firmy, które zaczekają do ostatniej chwili, będą musiały wprowadzać zmiany w trybie pilnym, co zwiększa ryzyko błędów i niedopatrzeń.

Odpowiedzialność za wadliwy produkt w świetle PLD 2024 to nie abstrakcyjne ryzyko prawne, ale realna odpowiedzialność finansowa, która może zagrozić istnieniu przedsiębiorstwa. Producent robotów sprzątających z początku tego artykułu, który wykrył wadę w systemie nawigacji, ma teraz trzy opcje: wycofać produkt z rynku i ponieść koszty recall, zaryzykować pozwy odszkodowawcze i potencjalną ruinę finansową, lub — najlepiej — wdrożyć systemowe rozwiązania zapobiegające takim sytuacjom w przyszłości. Nowe przepisy nie dają wyboru — wymagają profesjonalnego zarządzania ryzykiem produktowym na każdym etapie, od projektowania po wsparcie posprzedażowe.