Jeden z najbardziej kosztownych błędów w historii polskiego rynku M&A to zakup spółki z ukrytymi zobowiązaniami podatkowymi sięgającymi kilkudziesięciu milionów złotych. Kupujący zapłacili pełną cenę, a po kilku miesiącach otrzymali decyzję podatkową dotyczącą transakcji sprzed lat. Tego można było uniknąć — właśnie po to istnieje due diligence.
Due diligence (z angielskiego: należyta staranność) to proces szczegółowego badania firmy przed jej zakupem. Obejmuje analizę prawną, finansową, podatkową, operacyjną i technologiczną. Celem jest zidentyfikowanie ryzyk, które mogą wpłynąć na wartość transakcji lub stanowić zagrożenie dla kupującego po jej zamknięciu.
Dlaczego due diligence jest nieodzowne przy przejęciu firmy
Kupno firmy to nie to samo co kupno samochodu. Razem z udziałami lub akcjami nabywasz całą historię spółki — jej zobowiązania, umowy, spory sądowe, zaległości podatkowe, prawa pracownicze i wszystko, co sprzedający mógł przemilczeć lub o czym sam nie wiedział.
Zasada caveat emptor — kupujący jest odpowiedzialny za zbadanie tego, co kupuje — ma w prawie handlowym szerokie zastosowanie. Rękojmia za wady prawne przy sprzedaży przedsiębiorstwa jest ograniczona, a ochrona nabywcy zależy przede wszystkim od tego, co zostało wpisane do umowy sprzedaży.
Due diligence pozwala:
- zidentyfikować ryzyka przed zamknięciem transakcji, gdy można jeszcze negocjować cenę lub warunki
- sformułować precyzyjne oświadczenia i zapewnienia sprzedającego w umowie
- ustalić mechanizmy korekty ceny lub wypłaty wynagrodzenia po spełnieniu warunków
- zdecydować, czy w ogóle warto realizować transakcję
Due diligence prawne — co sprawdzić w pierwszej kolejności
Badanie prawne to najważniejszy element due diligence. Obejmuje weryfikację wszystkich dokumentów korporacyjnych, umów i zobowiązań, które przechodzą na kupującego.
Dokumenty korporacyjne do sprawdzenia:
- umowa spółki lub statut — czy spełnia wymogi prawne, czy nie zawiera postanowień ograniczających zbywalność udziałów, prawa pierwokupu, klauzul drag-along i tag-along
- rejestr udziałowców lub akcjonariuszy — czy sprzedający faktycznie dysponuje udziałami, które sprzedaje
- uchwały zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia — czy spółka miała zdolność do podejmowania zobowiązań, czy nie ma wadliwych uchwał
- KRS i wszystkie wpisy — czy dane w rejestrze są aktualne, czy nie toczą się postępowania rejestrowe
Umowy handlowe — na co zwrócić uwagę:
- umowy z klientami — czy zawierają klauzule change of control pozwalające klientowi wypowiedzieć umowę w razie zmiany właściciela
- umowy z dostawcami — podobnie jak wyżej
- umowy najmu nieruchomości — na jaki czas, z jakim wypowiedzeniem, czy dopuszczają cesję
- umowy leasingowe — warunki wcześniejszego spłaty lub rozwiązania
- umowy kredytowe i pożyczkowe — czy zmiana właściciela jest podstawą do wypowiedzenia
Kwestie pracownicze i zobowiązania wobec pracowników
Przejęcie spółki oznacza przejęcie jej pracowników wraz ze wszystkimi nabytymi przez nich prawami. To jeden z obszarów, który kupujący nagminnie bagatelizują.
Co sprawdzić w obszarze prawa pracy:
- liczba pracowników, rodzaje umów, staż pracy — im dłuższy staż, tym wyższe odprawy przy zwolnieniach
- wynagrodzenia i świadczenia dodatkowe — benefity, samochody, mieszkania służbowe, programy opcyjne
- regulaminy wynagradzania i pracy — wiążą spółkę nawet po zmianie właściciela
- zbiorowe układy pracy — najtrudniejsze do zmiany, chronią pracowników przed pogorszeniem warunków
- toczące się sprawy pracownicze — roszczenia o wynagrodzenie, mobbing, dyskryminację
- zobowiązania wobec pracowników z tytułu PPK, PPE, ZFŚS
Due diligence podatkowe — gdzie kryją się największe ryzyka
Zobowiązania podatkowe przedawniają się co do zasady po 5 latach, ale bieg przedawnienia może być przerywany lub zawieszany. Kupując spółkę, możesz odziedziczyć zaległości podatkowe sprzed kilku lat, których sprzedający w ogóle nie ujawnił.
Obszary podatkowe wymagające szczegółowej weryfikacji:
- VAT — weryfikacja odliczeń VAT za ostatnie 5 lat, transakcje z podmiotami powiązanymi, faktury od firm niemających zdolności do świadczenia usług (tzw. puste faktury)
- CIT — prawidłowość rozliczeń, amortyzacja, koszty niestanowiące kosztów uzyskania przychodu
- ceny transferowe — czy spółka prowadzi transakcje z podmiotami powiązanymi, czy posiada dokumentację cen transferowych
- ZUS — czy składki są opłacane prawidłowo i terminowo, czy nie ma zaległości
- toczące się kontrole podatkowe i celno-skarbowe
Nieruchomości, własność intelektualna i aktywa trwałe
Jeśli spółka posiada nieruchomości, ich stan prawny wymaga osobnej, szczegółowej weryfikacji. Nieruchomości mogą być obciążone hipotekami, służebnościami, roszczeniami osób trzecich lub mieć nieuregulowany tytuł własności.
W zakresie nieruchomości sprawdź:
- wpisy w księdze wieczystej — hipoteki, służebności, ostrzeżenia, roszczenia
- tytuł własności — czy spółka jest faktycznym właścicielem, czy tylko użytkownikiem
- stan formalnoprawny budynków — pozwolenia na budowę, odbiory, samowole budowlane
- plany zagospodarowania przestrzennego — czy planowana działalność jest zgodna z przeznaczeniem terenu
W zakresie własności intelektualnej:
- czy spółka posiada prawa do znaków towarowych, patentów, wzorów przemysłowych — czy są zarejestrowane na spółkę, czy na właściciela
- prawa do oprogramowania i kodów źródłowych — kto jest twórcą, czy umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych są prawidłowe
- tajemnica przedsiębiorstwa — czy jest chroniona odpowiednimi klauzulami w umowach pracowniczych i z kontrahentami
Spory sądowe i postępowania administracyjne
Toczące się postępowania sądowe, administracyjne i arbitrażowe to zobowiązania warunkowe — mogą nie mieć wartości lub mogą kosztować miliony. Każde z nich musi być przeanalizowane pod kątem prawdopodobnego wyniku i potencjalnej kwoty roszczenia.
Żądaj od sprzedającego pełnej listy:
- toczących się spraw sądowych (jako pozwany i powód)
- postępowań administracyjnych i podatkowych
- arbitrażu i mediacji
- skarg i roszczeń, które nie trafiły jeszcze do sądu
Kancelaria Joanna Cenkier z Lublina przeprowadza kompleksowe due diligence prawne dla inwestorów planujących zakup spółki lub przedsiębiorstwa. Pomagamy zidentyfikować ryzyka, sformułować odpowiednie oświadczenia i zapewnienia sprzedającego w umowie nabycia oraz zabezpieczyć interesy kupującego. Przed każdą transakcją M&A — umów konsultację. Koszt due diligence to ułamek tego, co możesz stracić, kupując cudzych problemów prawnych.
Powiązane strony