Opinia biegłego sądowego może przesądzić o wyniku sporu gospodarczego — szczególnie w sprawach dotyczących jakości wykonania usług, wysokości szkody, wartości nieruchomości lub wad produktów. Sądy bardzo rzadko odchodzą od wniosków biegłych w kwestiach wymagających specjalistycznej wiedzy. Jeśli opinia jest niekorzystna dla Twojej strony, masz jednak szereg instrumentów procesowych, które pozwalają ją zakwestionować — ale każdy z nich ma swoje ograniczenia czasowe i wymogi formalne. Spóźnione działanie to utracona szansa.
Podstawy prawne dopuszczenia biegłego i jego obowiązki
Artykuł 278 § 1 KPC stanowi, że w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd zasięga opinii biegłego lub biegłych. Biegłego powołuje sąd — strony mogą wnioskować o powołanie konkretnej osoby lub osoby z określonej dziedziny, ale decyzja należy do sądu. Biegły jest zobowiązany do złożenia opinii rzetelnej, pełnej i opartej na wiedzy specjalistycznej — odpowiada za jej treść (art. 287 KPC). Fałszywa opinia biegłego stanowi przestępstwo z art. 233 § 4 KK.
Biegły sądowy wpisany na listę przy sądzie okręgowym jest zobowiązany przyjąć powołanie i złożyć opinię w wyznaczonym terminie. Może odmówić tylko z ważnych powodów (choroba, brak kwalifikacji w danej specjalności). Biegły ad hoc (powoływany spoza listy, na podstawie szczególnych kwalifikacji) nie ma takiego obowiązku — sąd musi uzyskać jego zgodę.
Przed sporządzeniem opinii biegły może: zapoznać się z aktami sprawy, oględziny przedmiotu sporu, przeprowadzić eksperymenty i badania. Jego metodologia powinna być opisana w opinii — umożliwia to kontrolę, czy postępował prawidłowo. Strony mają prawo do zapoznania się z opinią przed wydaniem wyroku i do zgłaszania zastrzeżeń.
Jak kwestionować opinię biegłego — dostępne instrumenty
Pierwszym i najważniejszym instrumentem jest zastrzeżenie do opinii złożone w piśmie procesowym. Po doręczeniu opinii strona powinna ją szczegółowo przeanalizować i w zakreślonym terminie (zazwyczaj 14 dni, choć sąd może wyznaczyć krótszy) złożyć pisemne zastrzeżenia wskazujące konkretne błędy: błędne założenia faktyczne, pominięte dane, błędy metodologiczne, niezgodność z aktualnym stanem wiedzy, wewnętrzne sprzeczności opinii lub wykroczenie poza pytania postawione przez sąd.
Sąd może zobowiązać biegłego do złożenia opinii uzupełniającej w odpowiedzi na zastrzeżenia — albo przesłuchać go na rozprawie (art. 286 KPC). Przesłuchanie biegłego to szansa na wskazanie słabych punktów opinii bezpośrednio w konfrontacji. Pełnomocnik przygotowany do przesłuchania biegłego, z listą konkretnych pytań celujących w błędy metodologiczne, może podważyć opinię znacznie skuteczniej niż pismo procesowe.
Kancelaria Cenkier w Lublinie przygotowuje dla klientów szczegółowe analizy opinii biegłych i zestawy pytań do przesłuchania — szczególnie w sprawach dotyczących szkód budowlanych, szkód w mieniu i wycen przedsiębiorstw.
Sąd może powołać innego biegłego lub grupę biegłych, gdy: złożone opinie są ze sobą sprzeczne; opinia jest niejasna lub niezupełna; istnieją poważne zastrzeżenia co do metodologii; biegły nie odpowiedział na wszystkie pytania sądu. Samo niezadowolenie strony z wniosków opinii nie jest wystarczającą podstawą — konieczne jest wykazanie konkretnych wad.
Prywatna opinia eksperta — czy pomaga
Strona może zlecić prywatną opinię eksperta poza sądem i załączyć ją do akt. Taka opinia prywatna jest traktowana przez sąd jako część stanowiska strony — tj. jako dokument prywatny, a nie opinia biegłego sądowego. Nie ma mocy równoważnej opinii biegłego sądowego. Sąd nie musi jej uwzględniać i nie jest związany jej wnioskami.
Mimo to prywatna opinia eksperta może być wartościowym narzędziem — szczególnie jako podstawa do sformułowania zarzutów wobec opinii biegłego sądowego. Jeśli ekspert prywatny wskaże konkretne błędy metodologiczne lub faktyczne w opinii sądowej, strona może te argumenty przywołać w zastrzeżeniach procesowych, nadając im walor naukowo-techniczny. Sąd, choć nie jest związany opinią prywatną, będzie zobligowany do wyjaśnienia, dlaczego preferuje inne ustalenia.
W niektórych sądach prywatna opinia eksperta złożona przez stronę traktowana jest jako „wywołanie opinii uzupełniającej" biegłego sądowego — sąd zleca biegłemu ustosunkowanie się do wniosków eksperta prywatnego. Taka konfrontacja poglądów może ujawnić słabe punkty opinii sądowej.
Wyłączenie biegłego — kiedy i jak
Artykuł 281 KPC przewiduje, że biegły może być wyłączony z powodów, dla których można wyłączyć sędziego (art. 48 i 49 KPC) — a więc gdy jest stroną lub uczestnikiem postępowania, gdy pozostaje ze stroną w stosunku bliskich lub gdy istnieje inna okoliczność mogąca wywoływać wątpliwości co do jego bezstronności. Wniosek o wyłączenie należy złożyć niezwłocznie po powzięciu wiadomości o podstawie wyłączenia.
Spóźniony wniosek o wyłączenie — złożony po zapoznaniu się z opinią, tylko dlatego, że jej wnioski są niekorzystne — zostanie przez sąd oddalony. Wyłączenie biegłego nie jest instrumentem do zwalczania niekorzystnych opinii, lecz do eliminowania rzeczywistych konfliktów interesów. Warto przed powołaniem biegłego sprawdzić, czy nie ma on powiązań z drugą stroną (wspólne projekty, powiązania biznesowe, publikacje naukowe pisane wspólnie).
Rozbieżne opinie biegłych — co dzieje się gdy sąd ma kilka opinii
Jeżeli w sprawie zostały złożone co najmniej dwie sprzeczne opinie biegłych, sąd musi zdecydować, której dać wiarę. Nie może arbitralnie wybrać korzystniejszej dla siebie lub jednej ze stron — musi uzasadnić, dlaczego daną opinię uznał za bardziej wiarygodną. Typowe argumenty za wyborem jednej opinii: większe doświadczenie biegłego, lepsza metodologia, bardziej szczegółowe uzasadnienie, spójność z innymi dowodami w sprawie.
Strona, której opinia nie została uwzględniona, może to stanowisko zakwestionować w apelacji — zarzucając brak uzasadnienia wyboru jednej z opinii lub przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 KPC). Sądy apelacyjne niekiedy uchylają wyroki, w których sąd I instancji wybrał jedną z opinii bez należytego uzasadnienia.
Praktyczna taktyka — co zrobić gdy opinia jest niekorzystna
Schemat działania po otrzymaniu niekorzystnej opinii biegłego: po pierwsze, dokładne przeczytanie — biegły mógł popełnić błędy formalne lub merytoryczne, których nie dostrzegasz na pierwszy rzut oka; po drugie, konsultacja z własnym ekspertem technicznym, który wskaże słabe punkty; po trzecie, przygotowanie pisemnych zastrzeżeń przed upływem terminu; po czwarte, wniosek o przesłuchanie biegłego na rozprawie z konkretnymi pytaniami; po piąte — jeśli opinia jest rażąco wadliwa — wniosek o powołanie innego biegłego z uzasadnieniem, dlaczego dotychczasowa opinia jest nieprzydatna.
Nigdy nie ignoruj niekorzystnej opinii biegłego. Bierność procesowa w tym zakresie jest interpretowana przez sąd jako brak rzeczowych kontrargumentów — i prowadzi do oparcia wyroku na tej opinii. Każda opinia biegłego — nawet dobrze uzasadniona — ma jakieś słabe punkty. Zadaniem pełnomocnika jest je znaleźć i skutecznie wykorzystać.
Powiązane strony